Có một kiểu đẹp rất khó gọi tên.
Nó không nhất thiết nằm ở một gương mặt cân đối, một bộ quần áo đẹp hay một vóc dáng nổi bật. Đôi khi, nó chỉ xuất hiện khi một người ngồi yên bên cửa sổ, trên tay là một cuốn sách đã mở, ánh mắt chậm rãi đi qua từng dòng chữ.
Người ấy có thể không nói nhiều.
Nhưng dường như trong họ luôn có một thế giới đang diễn ra.
Đó là một trong những vẻ đẹp đặc biệt của người đọc sách.
Người đọc sách có một thế giới bên trong
Một người đọc sách không chỉ nhìn thấy những gì đang xảy ra trước mắt mình.
Qua sách, họ có thể sống ở nhiều thời đại, bước vào những thành phố chưa từng đặt chân tới, gặp những con người chưa từng tồn tại trong đời thực và nhìn thế giới từ những góc nhìn hoàn toàn khác với mình.
Một cuốn tiểu thuyết có thể đưa người đọc vào tâm trí của một người xa lạ. Một cuốn lịch sử có thể mở ra hàng trăm năm đã trôi qua. Một cuốn khoa học có thể khiến một điều tưởng như bình thường trở nên kỳ diệu.
Bởi vậy, người đọc sách thường sở hữu một điều rất đẹp: khả năng sống nhiều hơn một cuộc đời.
Không phải theo nghĩa họ rời khỏi thực tại.
Mà bởi họ có thể tưởng tượng ra những thực tại khác.
Các nghiên cứu về đọc văn học cho thấy việc đọc truyện có liên quan đến một số lợi ích nhỏ về nhận thức; trong một phân tích gộp được công bố năm 2024, hiệu quả đáng kể nhất được quan sát ở các lĩnh vực liên quan đến khả năng đồng cảm và “mentalizing” — khả năng suy đoán trạng thái tinh thần của người khác (Mumper & Gerrig, 2024, Psychological Bulletin – PubMed).
Người đọc sách có một sự im lặng rất đẹp
Thế giới hiện đại khiến con người quen với việc phải liên tục phản ứng.
Thông báo xuất hiện.
Tin nhắn đến.
Video tiếp theo tự động phát.
Một chủ đề mới xuất hiện trước khi chúng ta kịp suy nghĩ xong về chủ đề cũ.
Đọc sách thì khác.
Đọc buộc chúng ta phải chậm lại.
Một trang.
Một đoạn.
Một câu.
Rồi dừng lại.
Có những lúc người đọc nhìn vào một câu văn rất lâu không phải vì họ không hiểu, mà vì họ đang suy nghĩ về nó.
Đó là một kiểu im lặng có chiều sâu.
Nó không phải sự trống rỗng.
Nó là khoảng không để suy nghĩ hình thành.
Nhiều bằng chứng khoa học về chủ đề “reading for pleasure” (đọc sách giải trí) cho thấy việc đọc vì niềm vui có mối liên hệ tích cực với nhiều khía cạnh của sức khỏe tinh thần và nhận thức, bao gồm việc nâng cao cảm nhận hạnh phúc, giảm bớt cô đơn, cải thiện sự thấu cảm và kích thích trí tuệ (Realist Review về Reading for Wellbeing – PubMed).
Người đọc sách học cách nhìn người khác
Một trong những điều đẹp nhất mà sách có thể mang lại không phải là kiến thức.
Đó là sự thấu hiểu.
Khi đọc một câu chuyện, chúng ta có thể bước vào cuộc đời của một người mà ngoài đời có lẽ chúng ta sẽ không bao giờ muốn gặp.
Một người nghèo.
Một người già.
Một người nhập cư.
Một người sống ở một nền văn hóa khác.
Một người mắc sai lầm.
Một người mà chúng ta từng nghĩ rằng mình không thể hiểu.
Nhưng khi câu chuyện được kể từ bên trong, mọi thứ thay đổi.
Ta bắt đầu nhìn thấy nỗi sợ phía sau sự tức giận.
Nhìn thấy sự cô đơn phía sau sự lạnh lùng.
Nhìn thấy một quá khứ phía sau một hành động mà trước đó ta chỉ muốn phán xét.
Một nghiên cứu thực nghiệm về đọc tác phẩm hư cấu chỉ ra rằng việc đắm chìm vào câu chuyện có thể giúp người đọc gia tăng đáng kể năng lực thấu cảm theo thời gian, đặc biệt khi họ thực sự “chuyên chở cảm xúc” (emotional transportation) vào thế giới nhân vật (Bal & Veltkamp, 2013 – PubMed Central). Bên cạnh đó, các tổng quan hệ thống cũng khẳng định rằng truyện kể hoạt động như những “mô phỏng xã hội”, hỗ trợ não bộ suy luận về ý định và hành vi của người khác (Systematic Review về Fiction & Social Cognition, 2023 – PubMed Central).
Vì thế, người đọc sách đẹp không phải bởi họ biết nhiều hơn người khác.
Mà bởi đôi khi họ có thể hiểu một người mà không vội phán xét người ấy.
Người đọc sách mang theo những cuộc trò chuyện không ai nhìn thấy
Có những cuốn sách đọc xong rồi đặt lên kệ.
Nhưng cũng có những cuốn sách đi theo chúng ta rất lâu.
Một câu nói của một nhân vật.
Một ý tưởng của một triết gia.
Một đoạn văn của một nhà văn.
Một phát hiện khoa học.
Một câu hỏi mà cuốn sách để lại.
Tất cả có thể trở thành những cuộc đối thoại âm thầm trong đầu.
Đó là lý do một người có thể ngồi một mình nhưng không thực sự cô độc.
Họ đang trò chuyện với những người đã sống trước họ.
Với những người đang sống ở một nơi rất xa.
Với những người chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng của một nhà văn.
Và đôi khi, họ đang trò chuyện với chính mình của nhiều năm về trước.
Người đọc sách không nhất thiết phải thông minh hơn
Đây là điều đáng nói.
Đọc sách không tự động biến một người thành người thông minh.
Một người có thể đọc hàng trăm cuốn sách nhưng vẫn suy nghĩ hời hợt.
Một người có thể đọc rất nhiều nhưng không thay đổi cách nhìn của mình.
Một người có thể thuộc lòng vô số kiến thức nhưng vẫn không biết cách lắng nghe người khác.
Giá trị của việc đọc không nằm ở số lượng sách đã đọc.
Nó nằm ở điều xảy ra sau khi trang sách được đóng lại.
Ta có suy nghĩ khác đi không?
Ta đặt câu hỏi tốt hơn không?
Ta hiểu một người khác hơn không?
Ta nhận ra mình từng sai không?
Ta có thêm một góc nhìn để nhìn thế giới không?
Nếu câu trả lời là có, cuốn sách đã thực sự làm được điều gì đó.
Người đọc sách và vẻ đẹp của tuổi tác
Có lẽ vẻ đẹp này càng rõ khi một người lớn tuổi hơn.
Bởi theo thời gian, chúng ta không thể giữ nguyên sự tò mò của tuổi trẻ nếu không chủ động nuôi dưỡng nó.
Đọc sách là một cách để giữ cho trí óc tiếp tục gặp những điều mới.
Một nghiên cứu theo dõi 3.635 người trưởng thành trong khảo sát Health and Retirement Study suốt 12 năm ghi nhận rằng những người có thói quen đọc sách sở hữu tỉ lệ sống sót cao hơn (giảm rủi ro tử vong ~20%) so với nhóm không đọc, trong đó chức năng nhận thức đóng vai trò trung gian đáng kể (Bavishi, Slade & Levy, 2016, Social Science & Medicine – PubMed). Dù đây là nghiên cứu quan sát và không thể khẳng định quan hệ nhân quả trực tiếp, phát hiện này gợi mở một góc nhìn ý nghĩa.
Điều thú vị ở đây không phải là câu hỏi:
“Đọc sách có giúp chúng ta sống lâu hơn không?”
Mà là một câu hỏi khác:
Nếu mỗi ngày chúng ta dành một chút thời gian để đọc, liệu những năm tháng ấy có trở nên sâu sắc hơn không?
Vẻ đẹp của một người luôn còn điều để học
Có một điều rất hấp dẫn ở những người đọc sách lâu năm.
Họ thường biết rằng mình chưa biết đủ.
Càng đọc nhiều, thế giới càng rộng.
Càng hiểu một lĩnh vực, người ta càng nhận ra phía sau nó còn rất nhiều điều chưa hiểu.
Một cuốn sách khoa học mở ra một câu hỏi mới.
Một cuốn lịch sử khiến ta nhìn hiện tại khác đi.
Một cuốn triết học khiến ta nghi ngờ những điều mình từng nghĩ là hiển nhiên.
Một cuốn tiểu thuyết khiến ta nhận ra người khác phức tạp hơn những gì ta từng tưởng.
Vì thế, người đọc sách thật sự không phải là người luôn có câu trả lời.
Đôi khi họ là người có nhiều câu hỏi hơn trước khi đọc.
Và đó là một vẻ đẹp rất trí tuệ.
Cuối cùng, vẻ đẹp của người đọc sách là gì?
Có lẽ đó là sự kết hợp của nhiều điều nhỏ bé:
Một chút tò mò.
Một chút kiên nhẫn.
Một chút im lặng.
Một chút tưởng tượng.
Một chút khiêm tốn trước những điều mình chưa biết.
Và trên hết, là khả năng bước ra khỏi cái tôi của mình để nhìn thế giới bằng đôi mắt của một người khác.
Một người đọc sách có thể không nói những điều lớn lao.
Có thể họ chỉ ngồi ở một góc nhỏ, lật từng trang giấy, gấp một góc sách, ghi một dòng chú thích bên lề.
Nhưng trong khoảnh khắc ấy, họ đang làm một việc rất đặc biệt:
họ đang mở rộng thế giới của mình mà không cần bước ra khỏi căn phòng.
Có lẽ đó chính là vẻ đẹp sâu xa nhất của việc đọc.
Không phải để trở thành người biết nhiều nhất.
Không phải để chứng minh mình thông minh.
Mà để trở thành một con người nhìn thấy nhiều hơn, hiểu sâu hơn và sống với một thế giới bên trong phong phú hơn.
Và đôi khi, chỉ cần nhìn một người đang đọc sách trong im lặng, chúng ta cũng có thể nhận ra điều ấy.
Có những vẻ đẹp không cần phải được nhìn thấy ngay lập tức.
Chúng chỉ cần được cảm nhận.
Danh mục nguồn tham khảo
- Bavishi, A., Slade, M. D., & Levy, B. R. (2016). A chapter a day: Association of book reading with longevity. Social Science & Medicine, 164, 44–48. (Xem tại PubMed)
- Mumper, M. L., & Gerrig, R. J. (2024). Cognitive effects and correlates of reading fiction: Two preregistered multilevel meta-analyses. Psychological Bulletin, 150(4), 437–468. (Xem tại PubMed)
- Bal, P. M., & Veltkamp, M. (2013). How Does Fiction Reading Influence Empathy? An Experimental Investigation on the Role of Emotional Transportation. PLOS ONE, 8(1), e55341. (Xem tại PubMed Central)
- Dodds, K. et al. (2023). The effects of reading and watching fiction on the development of social cognition: a systematic review. Campbell Systematic Reviews, 19(2), e1325. (Xem tại PubMed Central)
- Billington, J. et al. (2025). Reading for wellbeing: a realist review of evidence. BMC Public Health, 25(1), 164. (Xem tại PubMed)